Tanım: Bir kanun, CBK veya İçtüzük hükmünün getirdiği düzenlemenin Anayasa'nın temel ilkelerine, hak güvencelerine ve anayasal yasaklara içerik olarak aykırı olup olmadığının incelenmesidir.
Açıklama: Esas denetiminde kuralın amacı, getirdiği külfet, ölçülülük ve hukuk devleti ilkeleriyle uyumu irdelenir. Kritik kural: Anayasa m. 148/2 uyarınca anayasa değişiklikleri esas bakımından denetlenemez; AYM anayasa değişikliklerini yalnızca şekil açısından inceleyebilir.
Hukuki Dayanak: Anayasa m. 11, 13, 148
Örnek: Kamulaştırma bedelinin taksitlendirilmesini öngören bir kanun maddesinin mülkiyet hakkının özünü zedelediği gerekçesiyle esas yönünden Anayasa m. 35 ve 46'ya aykırı bulunarak iptal edilmesi.
İlgili Kavramlar: Maddi anlamda denetim, ölçülülük ilkesi, anayasa değişikliklerinin esastan denetlenememesi