Tanım
Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması hâlinde; işçilerin ekonomik ve sosyal durumları ile çalışma koşullarını korumak ve geliştirmek amacıyla, sendika kararıyla işyerinde işi topluca bırakarak faaliyeti durdurma yönündeki meşru anayasal mücadele hakkıdır.
Açıklama
Anayasa m. 54 grev hakkını ve işverenin buna karşı savunma aracı olan lokavtı düzenler:
- Hak Sahibi ve Şartı (m. 54/1): Toplu iş sözleşmesinin yapılması sürecinde, uyuşmazlık çıkması hâlinde işçiler grev hakkına sahiptirler. Bu hakkın kullanılmasının ve işverence lokavta başvurulmasının usul ve şartları kanunla düzenlenir.
- Kanuni Grev Kriterleri: Grevin kanuni sayılabilmesi için yetkili işçi sendikası tarafından alınmış olması, arabuluculuk aşamasının uyuşmazlıkla sonuçlanmış bulunması ve kanuni süreler içinde grev kararının uygulamaya konulması şarttır (6356 s. K. m. 58). Kanun dışı grev cezai ve hukuki yaptırımlara bağlanmıştır.
- Grev Ertelemesi ve Anayasal Sınırları (m. 54/3): Cumhurbaşkanı kararıyla genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikte görülen grevler 60 gün süreyle ertelenebilir. Ancak bir grevin salt ekonomik kaygılarla veya soyut millî güvenlik gerekçesiyle ertelenmesi hakkın özüne dokunan bir anayasa ihlali oluşturur.
- Zararlardan Sorumluluk (m. 54/6): Greve katılan işçilerin ve sendikanın kasıtlı veya kusurlu eylemleri sonucu işyerinde meydana gelen maddi zararlardan sendika sorumludur.
Memurlar ve diğer kamu görevlileri anayasal olarak grev hakkına sahip değildir (Anayasa m. 53 ve 4688 s. K.).
Hukuki Dayanak
Anayasa m. 13, 51, 53 ve 54; 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m. 58–75; AİHS m. 11; ILO 87 Sayılı Sözleşme.
Somut Örnek
Bir sektörde yasal prosedürleri tamamlanarak başlatılan barışçıl bir grevin; hiçbir askeri veya yaşamsal tehdit bulunmamasına rağmen, yürütme organı tarafından "ihracat hedeflerini yavaşlatıyor ve millî güvenliği tehdit ediyor" denilerek Cumhurbaşkanı kararıyla 60 gün süreyle ertelenmesi ve ardından Yüksek Hakem Kurulu'na zorunlu sevk edilmesi; Anayasa Mahkemesi'nin yerleşik içtihatları uyarınca Anayasa m. 54 ve m. 13'e aykırıdır.
Benzer Kavramlardan Farkı
Lokavt (m. 54), işverenin işyerindeki işçileri topluca uzaklaştırmasıdır; greve karşı bir savunma hakkıdır. Toplantı ve gösteri yürüyüşü (m. 34), genel kamusal alanda yapılan gösteridir; grev, işyerindeki üretimi ve iş akdini geçici olarak askıya alan kolektif iş hukuku eylemidir.
İlgili Kavramlar
Kanuni Grev, Lokavt, Grev Ertelemesi, Yüksek Hakem Kurulu, 6356 Sayılı Kanun, AİHS m. 11.