Tanım
Bireyin fiziksel serbestisini, bedenini dilediği mekânda hareket ettirebilme özgürlüğünü teminat altına alan; hiç kimsenin kanunda açıkça yazılı sınırlı haller ve yargısal usuller dışında keyfî olarak yakalanamayacağını, gözaltına alınamayacağını ve tutuklanamayacağını emreden temel haktır.
Açıklama
Anayasa m. 19 ve AİHS m. 5 maddelerinde düzenlenen bu hak, keyfî kapatılmalara ve idari gözaltılara karşı bireyin en büyük anayasal kalkanıdır (Habeas Corpus). Hak iki boyuttan oluşur: Kişinin fiziksel hareket serbestisi ("hürriyet") ve devletin keyfî tutuklamalarına maruz kalmama güvencesi ("güvenlik").
Anayasa m. 19 uyarınca kişi hürriyetinin sınırlandırılabilmesinin kurucu şartları şunlardır:
- Tahdidi Sebepler: Özgürlükten yoksun bırakma ancak mahkemece verilmiş bir cezanın infazı, suç işlediği şüphesi altında yakalama/tutuklama gibi kanunda açıkça sayılan hallerde mümkündür.
- Bildirim Hakkı (m. 19/4): Yakalanan kişiye yakalama sebebi ve hakkındaki iddialar derhâl yazılı olarak (mümkün değilse sözlü) bildirilir.
- Hâkim Önüne Çıkarılma Süresi (m. 19/5): Yakalanan veya tutuklanan kişi, en geç kırk sekiz (48) saat ve toplu olarak işlenen suçlarda en çok dört (4) gün içinde hâkim önüne çıkarılmak zorundadır. Bu süreler hâkim kararı olmaksızın aşılamaz.
- Habeas Corpus / Yargısal Denetim (m. 19/8): Her ne sebeple olursa olsun hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa sürede mahkeme önüne çıkarılmasını ve tutulmasının kanuna aykırılığı saptanırsa derhâl serbest bırakılmasını isteme hakkına sahiptir.
Haksız tutuklama veya gözaltına maruz kalanların maddi ve manevi zararları devletçe tazmin edilir (m. 19/son, CMK m. 141).
Hukuki Dayanak
Anayasa m. 19; AİHS m. 5; CMK m. 90, 91, 100–108 ve 141.
Somut Örnek
Bir gösteri sonrasında kimlik kontrolü gerekçesiyle yakalanıp karakola götürülen bir vatandaşın; hiçbir savcılık gözaltı kararı veya mahkeme tutuklama kararı bulunmaksızın 3 gün boyunca nezarethanede kilitli tutulması; Anayasa m. 19/5'teki azami süre sınırını ve hâkim güvencesini doğrudan ihlal eder.
Benzer Kavramlardan Farkı
Yerleşme ve seyahat hürriyeti (m. 23), kişinin bir şehirden diğerine gitmesini veya yurt dışına çıkışını düzenleyen mekânsal serbestidir. Kişi hürriyeti ve güvenliği (m. 19) ise doğrudan doğruya kişinin bir odaya, nezarethaneye veya cezaevine kapatılarak fiziksel hareketinin sıfırlanmasını önler.
İlgili Kavramlar
Gözaltı Süresi, Tutuklama Şartları, Habeas Corpus, CMK m. 141 Tazminat Hakkı, Haksız Yakalama.