Tanım
Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne sunulan kanun tekliflerini, bütçeyi, uluslararası antlaşmaları veya denetim konularını; Genel Kurul gündemine gelmeden önce kendi uzmanlık alanlarında ayrıntılı biçimde inceleyen, değiştiren ve rapor (müzekkere) hazırlayan Meclis iç organlarıdır.
Açıklama
TBMM'nin yasama ve denetim kapasitesi komisyonlar eliyle yürütülür (Anayasa m. 95). Komisyon üyeleri, siyasi parti gruplarının Meclisteki sandalye oranlarına göre belirlenir.
Komisyonlar işlevleri ve hukuki dayanakları bakımından temel türlere ayrılır:
- Daimi İhtisas Komisyonları: Yasama sürecinin ana mutfağıdır (Örn: Anayasa Komisyonu, Adalet Komisyonu, Plan ve Bütçe Komisyonu, Millî Savunma Komisyonu). TBMM Başkanlığına sunulan bir kanun teklifi doğrudan Genel Kurula inmez; ilgili ihtisas komisyonuna havale edilir.
- Esas ve Tali Komisyon Ayrımı: Bir kanun teklifi birden fazla komisyonu ilgilendiriyorsa, TBMM Başkanlığı teklifi esas inceleme merci olarak "Esas Komisyon"a ve görüş bildirmek üzere "Tali Komisyon"a gönderir. Genel Kurul görüşmelerine esas komisyonun kabul ettiği metin ve rapor temel alınır.
- Plan ve Bütçe Komisyonu Güvencesi (Anayasa m. 161): Bütçe teklifinin incelendiği bu komisyon anayasal olarak 30 üyeden oluşur ve iktidar grubuna en az 16 üye verilerek hükümetin bütçe güvencesi anayasal olarak sağlanır.
- Geçici Denetim Komisyonları: Meclis Araştırması Komisyonu (m. 98) ve bakanların cezai sorumluluğunu inceleyen Meclis Soruşturması Komisyonu (m. 106) belirli olaylar için geçici olarak kurulur.
Komisyonlar kanun koyamaz veya doğrudan yargılama yapamaz; hazırladıkları raporlar Genel Kurula tavsiye ve zemin niteliğindedir.
Hukuki Dayanak
Anayasa m. 88, 95, 98, 106 ve 161; TBMM İçtüzüğü m. 19–49.
Somut Örnek
Milletvekilleri tarafından verilen Türk Ceza Kanunu değişiklik teklifinin TBMM Başkanlığı tarafından Esas Komisyon olarak Adalet Komisyonu'na sevk edilmesi; Adalet Komisyonunun teklifin maddeleri üzerinde akademisyenleri, baro temsilcilerini ve bakanlık bürokratlarını dinleyerek bazı maddeleri metinden çıkarması veya değiştirmesi ve hazırladığı komisyon raporunu Genel Kurula sunması.
Benzer Kavramlardan Farkı
Genel Kurul, kanun teklifini nihai olarak oylayıp yasalaştıran organdır. Meclis komisyonu ise teklifi teknik olarak olgunlaştıran hazırlık organıdır; komisyonda kabul edilen bir metin Genel Kurulda reddedilebilir. Yargı organları ile soruşturma komisyonları da farklıdır; Meclis Soruşturması Komisyonu siyasi/cezai ön inceleme yapar, nihai kararı Yüce Divan (AYM) verir.
İlgili Kavramlar
İhtisas Komisyonu, Esas Komisyon, Tali Komisyon, Komisyon Raporu, Plan ve Bütçe Komisyonu (m. 161), Alt Komisyon.