Tanım
Çalışanların ve işverenlerin, çalışma ilişkilerindeki ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek amacıyla; önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar (konfederasyonlar) kurabilme, tüzel kişilik kazandırabilme ve bunları serbestçe teşkilatlandırabilme anayasal hakkıdır.
Açıklama
Anayasa m. 51/1 açık bir anayasal koruma kalkanı içerir: "Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma... hakkına sahiptir."
Kuruluş aşamasındaki anayasal ve yasal ilkeler şunlardır:
- Önceden İzin Almama Güvencesi: Sendika kurmak idarenin veya mülki amirin onayına, takdirine veya ruhsatına bağlanamaz. Sendika, kurucularının kuruluş dilekçesi ve tüzüğünü yetkili valiliğe vermesiyle birlikte tüzel kişilik kazanır; idari tescil kurucu değil, bildirici niteliktedir.
- Statüye Göre İkili Ayrım: İşçiler 6356 sayılı Kanun'a tabidir; işkolu esasına göre kurulurlar ve toplu iş sözleşmesi ile grev hakkına sahiptirler. Kamu görevlileri ise 4688 sayılı Kanun'a tabidir; hizmet kolu esasına göre kurulurlar ve toplu sözleşme yapabilirler ancak anayasal grev hakları bulunmamaktadır.
- Sınırlama Koşulları: Sendika kurma hakkı ancak Anayasa m. 51/2'de tahdidi olarak sayılan; millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlak ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir.
Hukuki Dayanak
Anayasa m. 13, 51; 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m. 3–8; 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu; AİHS m. 11; ILO 87 Sayılı Sendika Özgürlüğü ve Örgütlenme Hakkının Korunması Sözleşmesi.
Somut Örnek
Aynı işkolunda çalışan bir grup işçinin sendika tüzüğünü hazırlayarak valiliğe teslim etmesi üzerine; valiliğin "Bu işkolunda faaliyet gösteren sendika sayısı yeterlidir, yeni bir sendikanın kurulmasını kamu düzeni açısından uygun bulmuyoruz" diyerek kuruluş başvurusunu reddetmesi ve tüzel kişilik tescilini yapmaması; Anayasa m. 51/1'deki "önceden izin almaksızın kurulma" güvencesinin doğrudan ve ağır bir ihlalidir.
Benzer Kavramlardan Farkı
Dernek kurma hürriyeti (m. 33) genel sivil toplum faaliyetlerini kapsar; sendikalar ise münhasıran çalışma hayatındaki ekonomik ve sosyal menfaatleri korumak üzere işkolu/hizmet kolu esasına göre kurulur. Sendika hakkı (m. 51) terimi üyelik, sendikal faaliyet ve güvenceleri de içeren şemsiye kavramken; sendika kurma hakkı örgütün bizzat tüzel kişilik kazanması ve kuruluşu aşamasına odaklanır.
İlgili Kavramlar
Önceden İzin Yasağı, 6356 Sayılı Kanun, 4688 Sayılı Kanun, İşkolu Esası, ILO 87 Sayılı Sözleşme.