Tanım
İşçi sendikaları ile işveren sendikaları veya işveren arasında; iş sözleşmesinin yapılması, muhtevası, ücretler, sosyal haklar ve sona ermesine ilişkin hususları kolektif düzeyde düzenlemek ve karşılıklı hak ve borçları karara bağlamak üzere toplu iş sözleşmesi akdetme anayasal hakkıdır.
Açıklama
Anayasa m. 53 toplu iş sözleşmesi ve toplu pazarlık hakkını güvenceye bağlar:
- Kolektif Özerklik İlkesi (m. 53/1): İşçiler ve işverenler, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkına sahiptirler.
- Tek Sözleşme Kuralı (m. 53/2): Aynı işyerinde, aynı dönem için birden fazla toplu iş sözleşmesi yapılamaz ve uygulanamaz.
- Kamu Görevlilerinin Toplu Sözleşme Hakkı (m. 53/3–7 - 2010 Değişikliği): Memurlar ve diğer kamu görevlileri toplu sözleşme yapma hakkına sahiptir. Kamu görevlileri sendikaları ile Kamu İşveren Heyeti arasında yapılan görüşmelerde uyuşmazlık çıkması hâlinde taraflar Kamu Görevlileri Hakem Kurulu'na başvurur. Kurulun verdiği kararlar kesindir ve toplu sözleşme hükmündedir.
Toplu iş sözleşmesinde yer alan hükümler, aksi sözleşmede belirtilmedikçe o işyerindeki bireysel iş sözleşmelerinin üzerinde yer alır ve emredicidir.
Hukuki Dayanak
Anayasa m. 51, 53, 54; 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m. 33–57; 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu m. 28–36; ILO 98 Sayılı Örgütlenme ve Toplu Pazarlık Hakkı Sözleşmesi.
Somut Örnek
Kanunun aradığı çoğunluk yetki belgesini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'ndan alan yetkili bir işçi sendikası ile müzakerelere oturmayı reddeden bir işverenin, "Ben sendika ile toplu sözleşme yapmam, işçilerimle tek tek bireysel anlaşırım" diyerek toplu pazarlık masasını terk etmesi ve süreci kilitlemesi; Anayasa m. 53'teki toplu iş sözleşmesi hakkının ihlalidir.
Benzer Kavramlardan Farkı
Bireysel iş sözleşmesi, tek bir işçi ile işveren arasındaki şahsi akittir. Toplu iş sözleşmesi, sendika aracılığıyla tüm işyerine teşmil edilen kolektif, normatif bir düzenlemedir. Sendika kurma hakkı (m. 51) örgütlenmeyi korurken; toplu iş sözleşmesi bu örgütün en temel varlık sebebi ve faaliyet aracıdır.
İlgili Kavramlar
Toplu Pazarlık, Yetki Barajı, Kamu Görevlileri Hakem Kurulu, Normatif Hüküm, ILO 98 Sayılı Sözleşme.