Tanım
Hukuki uyuşmazlıkların, hak ihlali iddialarının ve suç isnatlarının; Anayasa'nın 9. maddesi gereğince Türk Milleti adına, bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından yürürlükteki hukuk kuralları ve adil yargılanma usulleri dairesinde kesin ve bağlayıcı olarak karara bağlanması yetkisidir.
Açıklama
Yargı yetkisi, kuvvetler ayrılığı ilkesinin üçüncü kurucu ayağıdır. Anayasa m. 9 hükmü bu yetkiyi iki temel nitelikle birlikte tarif eder: "Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır."
Yargı yetkisinin anayasal çerçevesindeki kurucu esaslar şunlardır:
- Münhasırlık: Yargı yetkisi yalnızca kanunla kurulmuş mahkemeler tarafından kullanılabilir. Yasama Meclisi veya yürütme organı hiçbir uyuşmazlığı mahkeme yerine geçerek doğrudan çözemez veya mahkeme kararlarını ortadan kaldıramaz.
- Yargı Kolları Ayrımı: Adli Yargı (Yargıtay ve adliye mahkemeleri) ceza ve özel hukuk uyuşmazlıklarını; İdari Yargı (Danıştay, BİM ve İdare/Vergi mahkemeleri) idarenin eylem ve işlemlerini (m. 125); Anayasa Yargısı (AYM) norm denetimi ve bireysel başvuruları; Uyuşmazlık Mahkemesi ise adli ve idari yargı kolları arasındaki görev/hüküm uyuşmazlıklarını karara bağlar.
- Yargı Yetkisinin Zorunluluğu (m. 36/2): Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki bir davaya bakmaktan kaçınamaz (non liquet yasağı).
- Kanuni Hâkim Güvencesi (m. 37): Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz; olağanüstü yargı mercileri kurulamaz.
Hukuki Dayanak
Anayasa m. 9, 36, 37, 138, 142, 148, 154, 155 ve 158.
Somut Örnek
Bir kamu kurumu ile vatandaş arasındaki kamulaştırma bedeli uyuşmazlığında, bakanlığın idari bir genelge çıkararak "Bu taşınmazın kamulaştırma bedeli idaremizce kesin olarak belirlenmiştir, hiçbir mahkeme bu bedeli değiştiremez" şeklinde işlem tesis etmesi; Anayasa m. 9'daki yargı yetkisini gasp etmesi ve m. 125'teki idarenin yargısal denetimi kuralına aykırılık sebebiyle yok hükmünde sayılır.
Benzer Kavramlardan Farkı
Yasama yetkisi (m. 7) genel ve soyut kural koyar; yürütme yetkisi (m. 8) kamu hizmetlerini sevk ve idare eder; yargı yetkisi (m. 9) ise somut uyuşmazlığı bağımsız ve tarafsız biçimde hukuka uygun olarak kesin hükme bağlar. Savcılık soruşturması, yargısal iddia faaliyetidir; nihai yargı yetkisi ancak hüküm verme yetkisine sahip hâkim ve mahkemelere aittir.
İlgili Kavramlar
Yargı Bağımsızlığı, Mahkemelerin Tarafsızlığı, Kanuni Hâkim Güvencesi, Görev ve Yetki Kuralları, Anayasa m. 9.