Tanım
Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekilinin; TBMM kararı olmadıkça tutulamamasını, sorguya çekilememesini, tutuklanamamasını ve ceza mahkemelerinde yargılanamamasını güvence altına alan geçici ve nispi usuli korumadır.
Açıklama
Anayasa m. 83/2 temel kuralı koyar: "Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz." Bu güvence milletvekilini suçtan veya cezadan muaf kılmaz; asılsız isnatlarla yasama faaliyetinden alıkonulmasını önler.
Dokunulmazlığın temel rejim ilkeleri şunlardır:
- Nispi ve Geçicidir: Yasama sorumsuzluğunun aksine milletvekilinin şahsına değil görevine bağlıdır. Üyelik süresince geçerlidir. TBMM Genel Kurulu kararıyla dokunulmazlık kaldırılabilir. Üyelik bittiğinde veya dokunulmazlık kaldırıldığında yargılama kaldığı yerden devam eder; zamanaşımı üyelik süresince işlemez (m. 83/4).
- Hukuki Davaları Kapsamaz: Dokunulmazlık yalnızca ceza muhakemesi işlemlerine (gözaltı, tutuklama, ceza davası) ilişkindir; milletvekili aleyhine hukuk mahkemelerinde alacak veya tazminat davası açılmasına ve icra takibine engel teşkil etmez.
- Anayasal İstisnalar (m. 83/2): Ağır cezayı gerektiren suçüstü hâli; seçimden önce soruşturmasına başlanılmış olmak kaydıyla Anayasa'nın 14. maddesindeki durumlar. Ancak AYM'nin yerleşik içtihatları uyarınca Anayasa m. 14'ün bu istisnanın keyfî biçimde uygulanamayacağı tespit edilmiştir.
AYM İptal Yolu (m. 85): Dokunulmazlığı kaldırılan milletvekili veya bir başka milletvekili, kararın alındığı tarihten itibaren yedi (7) gün içinde kararın Anayasa'ya, kanuna veya İçtüzüğe aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne iptal davası açabilir. AYM bu talebi on beş (15) gün içinde kesin karara bağlar.
Hukuki Dayanak
Anayasa m. 14, 83/2–5, 85; TBMM İçtüzüğü m. 131–134; CMK İlgili Hükümleri.
Somut Örnek
Bir milletvekili hakkında seçimden önce işlediği iddia edilen bir suçtan ötürü yürütülen ceza davasında; sanığın milletvekili seçilip mazbata almasıyla birlikte ağır ceza mahkemesinin yargılamayı derhâl durdurarak dosyayı dokunulmazlığın kaldırılması fezlekesi düzenlenmek üzere Adalet Bakanlığı aracılığıyla TBMM Başkanlığı'na göndermesi.
Benzer Kavramlardan Farkı
Yasama sorumsuzluğu (m. 83/1) Meclisteki sözleri ömür boyu korur ve kaldırılamaz. Yasama dokunulmazlığı (m. 83/2) Meclis dışındaki ceza isnatlarını kapsar, üyelik süresiyle sınırlıdır ve Meclisçe kaldırılabilir. Milletvekilliğinin düşmesi (m. 84) ise milletvekilliği sıfatının tamamen sona ermesidir.
İlgili Kavramlar
Fezleke, Dokunulmazlığın Kaldırılması, Anayasa m. 85 İptal Başvurusu, Yasama Sorumsuzluğu, Anayasa m. 14 İstisnası.